OBS West na verbouwing gezond en van gas los

823 zonnepanelen leveren meer dan voldoende energie om basisschool OBS West in Capelle aan den IJssel energieneutraal te laten draaien. In de zomer van 2019 zijn de panelen geplaatst, evenals een warmtepomp en een klimaatsysteem voor een gezond en prettig binnenklimaat. De verbouwing is in een bouwteam door een groep bedrijven gerealiseerd. Die bedrijven blijven de komende vijftien jaar verantwoordelijk voor het onderhoud en de prestaties van de installaties. Bovendien doen zij actief mee aan een educatief traject om de leerlingen bij de verduurzaming te betrekken.

Innovatieve school

OBS West is een innovatieve school met veel aandacht voor techniekonderwijs. Aan de hand van lessen, onder anderen met Lego, worden leerlingen gestimuleerd om zelf dingen uit te proberen. De school beschikt ook over een ‘Klas voor de toekomst’. Deze klas beschikt over een lokaal van 100 vierkante meter, ingericht met de meest vernieuwende leermiddelen, technische toepassingen, meubilair en materialen. Er wordt gewerkt in hoeken en groepen waarbij het accent ligt op ontdekkend leren. Leren experimenteren en leren in het groen krijgt ook in het techniek lokaal en de schooltuin meer verdieping. Vanuit die achtergrond besloot Jan Noordam, de zeer bevlogen directeur van de school, in 2015 aan te haken bij een algemeen gemeentelijk initiatief om gebouwen te verduurzamen. Uiteindelijk is hieruit het project Energieke Scholen in de gemeente Capelle aan den IJssel ontstaan.

Door het enthousiasme van Jan Noordam werd verduurzaming van de schoolgebouwen na verloop van tijd door het bestuur van Blick op Onderwijs opgepakt. Het bestuur liet onderzoeken of er een concrete businesscase van te maken was. “Dat kon wel”, vertelt Beleidsadviseur Huisvesting Bertjan Hubers, “maar alleen door het oorspronkelijke doel ‘verduurzaming’ op te rekken naar energiebesparing plus verbetering van het binnenklimaat. Onder die voorwaarden zou het qua bekostiging wellicht haalbaar zijn. Maar binnen het schoolbestuur hadden we wel hulp nodig bij de concrete invulling. Vervolgens heeft de gemeente ons in contact gebracht met het Innovatiecentrum Duurzaam Bouwen ICDuBo. Daardoor kreeg het project een flinke impuls.”

Van project naar uitvoering

ICDuBo heeft de markt uitgedaagd om scholen met een totaalaanpak op basis van het meerjarenonderhoudsplan (MJOP) volledig te ontzorgen bij de verduurzaming van de gebouwen. Het idee daarachter is, dat er door toepassing van duurzame maatregelen geld wordt bespaard op de investeringen, het onderhoud en de exploitatie. Die laatste twee zijn dan inzetbaar om een deel van de verbouwing te bekostigen. Op initiatief van aannemer Heijmans heeft een groep marktpartijen dit concreet uitgewerkt voor OBS West. De duurzame maatregelen zijn financieel geborgd in een duurzaam meerjarenonderhoudsplan en het onderhoudsrisico ligt bij de markt. Het resultaat is een gasloze school met een goed binnenklimaat, geen energiekosten en een verlaging van het onderhoudsbudget. De hele operatie kan door het schoolbestuur worden bekostigd.

Pim Commandeur is als adviseur van de school betrokken bij het project. Hij is van mening dat de wijze waarop het schoolbestuur en de marktpartijen hebben samengewerkt van groot belang is geweest voor het eindresultaat. De gemeente krijgt nog een extra compliment, want die heeft het project uitermate goed gefaciliteerd. “De gemeente heeft ons in contact gebracht met ICDuBo, die de selectie van de marktpartijen heeft geregeld. De gemeente heeft er ook voor gezorgd dat procesmatig altijd de juiste mensen aan tafel zaten, zodat markt en school goed met elkaar verbonden zijn. En ze hebben er op toegezien dat het project in het aanbestedingsrecht op een correcte manier is verlopen.”

Wordt de belofte waargemaakt?

Het basisidee achter de verduurzaming van OBS West is dat er met zonnepanelen zoveel mogelijk energie moet worden opgewekt, liefst nog meer dan de school zelf nodig heeft. Daarom is het enorme dak van de school helemaal vol gelegd. Uit berekeningen blijkt dat de opbrengst van de panelen ruimschoots voldoende is, maar het blijft voorlopig nog een vraag of dat in de praktijk werkelijk zo is. Uiteraard is precies bekend hoeveel energie de installaties gebruiken. Een onzekere factor is echter het gedrag van de docenten en leerlingen.

Bertjan Hubers legt uit op welke manier de docenten het energieverbruik kunnen beïnvloeden. “Leerkrachten kunnen de temperatuur in hun lokaal met 3 graden naar boven en naar beneden aanpassen ten opzichte van de standaardtemperatuur die wij hebben ingesteld. Daarmee kunnen ze het lokaal op een voor hen comfortabele temperatuur brengen. Als veel docenten het in de winter koud hebben en de temperatuur naar boven bijstellen moet er extra worden verwarmd. Als ze het in de zomer vaak te warm hebben en de temperatuur naar beneden bijstellen moet er extra worden gekoeld. Verwarmen en koelen kost extra stroom. Wij kunnen niet inschatten wat daarvan het effect is op het totaalverbruik. Maar het doel is een goede balans tussen comfort en energieverbruik.”

Leren omgaan met de nieuwe systemen

Elk lokaal van OBS West is voorzien van een ventilatiesysteem. Ook dat heeft consequenties voor het gedrag van de docenten. Pim Commandeur: “Deze school was altijd erg warm en iedereen was gewend om dan ramen en de deur van het lokaal open te zetten om de boel door te tochten. Dat mag nu niet meer. Want dan werkt het ventilatiesysteem niet goed en verbruikt het extra energie. Wij hebben dat goed uitgelegd aan iedereen, maar we merken dat veel leerkrachten daar toch wat moeite mee hebben. Ondanks dat ze op de CO2-meters in de klas kunnen zien dat de luchtkwaliteit goed is, hebben ze toch de neiging om een raam open te doen. Dus dat is iets waar we alert op moeten blijven.”

In de eerste week dat de school open was na de vakantie, was het buiten erg warm en werden de nieuwe klimaatsystemen flink op de proef gesteld. Met succes, want binnen liep de temperatuur lang niet zo ver op als voor de verbouwing. Ook de nieuwe LED verlichting wordt als erg prettig ervaren. Volgens Bertjan Hubers zijn de eerste gebruikerservaringen daardoor erg positief. “De mensen merken dat er beter wordt geventileerd. Ook vinden ze het fijn dat ze de temperatuur zelf kunnen beïnvloeden. Men is dus zeker tevreden over het resultaat van de verbouwing.”

Koploper in de energietransitie

OBS West is nu energieneutraal en gebruikt geen gas meer. Het schoolgebouw voldoet dus nu al aan de eisen in het Klimaatakkoord. In de businesscase wordt er van uitgegaan dat de installaties over 15 jaar zijn terugbetaald, deels vanuit de onderhoudsvergoedingen en deels vanuit de besparing op energie. Na die 15 jaar worden de systemen in de school door Heijmans opgeleverd op conditiescore 2 met nieuwe omvormers voor de zonnepanelen. Pim Commandeur: “Na die 15 jaar kunnen wij de school gewoon verder exploiteren onder gezonde condities.”

De gemeente Capelle aan den IJssel beschouwt OBS West als pilot voor het programma Energieke Scholen. Tijdens de opening gaf wethouder Nico van Veen het schoolbestuur een pluim voor de bijdrage die het bestuur levert aan de verduurzaming van de gemeente. Hij hoopt dat OBS West een voorbeeld is voor andere schoolbesturen die met duurzaamheid aan de slag willen gaan.

 

Deze praktijkervaring is opgesteld vanuit het innovatieprogramma ‘Aardgasvrije en Frisse Scholen’. Dit programma is bedoeld om ervaringen met aardgasvrije en frisse basisscholen te verzamelen en te delen. Zie ook: www.aardgasvrijescholen.nl

 

 

 

  • Type gebouw

    PO

  • Aantal leerlingen dat van de verduurzaming profiteert

    320

  • Actief betrokken

    Schooldirecteur
    Bestuur
    Gemeente

  • Oorspronkelijk bouwjaar betrokken gebouwen

    1992

  • Jaar van de verduurzaming

    2019

  • Aantal m2 BVO

    2.500

  • Positief betrokken marktpartijen
  • Type maatregelen

    Verwarmen
    Ventileren
    Energie opwekken
    Isoleren

Techniek

OBS West is een schoolgebouw uit 1992. Het is één bouwlaag en heeft een aantal hoge ruimtes. Door het enorme dakoppervlak werd het er in de zomer erg warm en door de hoge ruimtes kostte het in de winter veel energie om de school te verwarmen. Het gebouw was redelijk goed onderhouden. Het was ook wel enigszins geïsoleerd, maar er zat nog enkel glas in. Het uitgangspunt was daarom dat er voorafgaand aan het plaatsen van nieuwe installaties goed geïsoleerd moest worden en dat er een onderhoudsimpuls zou worden gegeven, voornamelijk in de vorm van schilderwerk. De hele verduurzaming is dus geïnitieerd vanuit onderhoud.

Isoleren
Om de zonnepanelen op het dak te kunnen leggen was het nodig om dit te vervangen. Tegelijk is het dak extra geïsoleerd; het is nu vijf keer zo goed geïsoleerd als voorheen. Die isolatie heeft twee doelen. In de winter wordt de warmte beter in de school gehouden en in de zomer zorgt het isolatiemateriaal ervoor dat het binnen in het gebouw minder warm wordt. Door de dakisolatie is de RC-waarde gestegen van 2 naar 5. Een andere ingrijpende maatregel om te isoleren is dat alle ramen zijn vervangen door HR++ exemplaren.

Energieverbruik beperken
Om een energieneutraal gebouw te realiseren helpt het enorm als het energieverbruik van het gebouw zo laag mogelijk blijft. Bij OBS West is daarom alle verlichting vervangen door energiezuinige LED lampen. Het plaatsen van een ventilatiesysteem met warmteterugwinning draagt ook bij aan een lager energieverbruik. Bij zo’n ventilatiesysteem moeten de ramen en deuren gesloten blijven. Er kan in de winterperiode dus geen warmte meer naar buiten verdwijnen.

Verwarmen en koelen
Het nieuwe ventilatiesysteem in OBS West ververst de lucht en zorgt daarnaast voor het verwarmen en koelen van de lokalen. Het systeem kan de temperatuur in de lokalen ‘s-zomers ongeveer 7 graden lager houden dan de buitentemperatuur. In de winter is het echter niet krachtig genoeg om de school op zeer koude winterdagen te verwarmen. Daarom zijn de radiatoren van het oude verwarmingssysteem blijven hangen. De Cv-ketels zijn wel verwijderd. In plaats daarvan staat er nu een lucht-water-warmtepomp buiten het schoolgebouw, die via een buffervat is aangesloten op de oude radiatoren. Als het nodig is kan dat systeem de hele school verwarmen, maar het is de verwachting dat het oude systeem alleen moet bijspringen op extreem koude dagen.

Gebouwbeheersysteem
Voor een laag energieverbruik is het noodzakelijk dat de verschillende systemen in het schoolgebouw goed samenwerken. Om dat te garanderen is er een gebouwbeheersysteem geplaatst. Daarmee worden alle systemen centraal aangestuurd.

Werkzaamheden samengevat:

  • Isoleren van het dak
  • Plaatsen van 823 zonnepanelen op het dak
  • Plaatsen warmtepomp naast de school
  • In elk lokaal een ventilatiesysteem met wtw plaatsen
  • Ramen vervangen door HR++ glas
  • Verlichting vervangen door LED
  • Gebouwbeheersysteem plaatsen
  • Verzwaring elektrische aansluiting voor teruglevering elektriciteit
  • Binnen- en buitenschilderwerk

Energieverbruik
Het verwachte jaarlijkse energieverbruik van het schoolgebouw is 220.000 kwh (88 kwh per vierkante meter). De opbrengst van de zonnepanelen wordt geschat op 250.000 kwh per jaar. Als die cijfers in de praktijk kloppen zal er 30.000 kwh elektriciteit worden terug geleverd. Uitgaande van een energieprijs van €0,06 verdient de school met het terugleveren van energie dan ongeveer €1.800 per jaar.

Frisse Scholen

Het binnenklimaat was een belangrijk aspect bij de verduurzaming van OBS West. De temperatuur was in de zomer lastig te beheersen, ventileren gebeurde door een raam open te zetten. De oude verlichting verbruikte niet alleen veel energie, maar was kwalitatief ook niet voldoende.

Balans tussen comfort en energieverbruik
Om de temperatuur en de luchtkwaliteit te verbeteren is in elk lokaal een ventilatiesysteem gemonteerd. Dat zorgt op basis van een CO2-sensor voor voldoende ventilatie. Het systeem kan de lucht ook verwarmen en koelen. De capaciteit daarvan is echter beperkt. Om te garanderen dat de leerlingen in de winter niet in de kou zitten zijn de oude Cv-ketels vervangen door een warmtepomp met buffervat. Als het nodig is kan de school daarmee extra worden verwarmd.

De koeling kan de temperatuur maximaal 7 graden lager houden dan de buitentemperatuur. Bij aanhoudende hitte wordt het moeilijk om dit te behalen, maar dat gaat om enkele warme dagen per jaar. Buiten deze extreme situaties om kan de leerkracht het systeem enigszins beïnvloeden. Hij kan de temperatuur 3 graden hoger of lager zetten, al naar gelang de behoefte.

Buiten deze extreme situaties om kan de leerkracht het systeem enigszins beïnvloeden. Hij kan de temperatuur 3 graden hoger of lager zetten, al naar gelang de behoefte.

LED verlichting
Het vervangen van alle verlichting door LED zorgt voor meer en prettiger licht in de lokalen. Al met al is het comfort door de combinatie van maatregelen flink toegenomen.

Educatie

Als innovatieve school met veel aandacht voor techniekonderwijs blijft de verduurzaming niet beperkt tot het schoolgebouw. Er wordt hard gewerkt om dit thema onderdeel te maken van een curriculum voor 4 – 12-jarigen. Het educatieve materiaal wordt beschikbaar gesteld aan alle scholen in Capelle aan den IJssel. Aan de bedrijven die hebben meegewerkt aan de verduurzaming van OBS West is gevraagd om daar vanuit maatschappelijke verantwoording een bijdrage aan te leveren.

Global Goals
Het doel van het educatieproject is de kinderen bewust te maken van de aanpassingen die in de school zijn gedaan. Het opwekken van energie met zonnepanelen wordt daarom meteen gekoppeld aan de betekenis voor de school. Bertjan Hubers: “De bedrijven laten op een scherm zien hoeveel energie er door de panelen wordt opgewekt, en vertalen dat meteen naar de besparing in aantallen bomen. Hele jonge kinderen leren daarmee wat je kunt doen met zonne-energie.” Het educatiepakket is nog in ontwikkeling, maar moet er uiteindelijk toe leiden dat er koppelingen worden gemaakt met de VN Duurzame Doelen.

Elkaar beter maken
Bij Blick op Onderwijs is het de gewoonte dat aan leveranciers en bedrijven die voor het schoolbestuur werken wordt gevraagd om aanvullend een bijdrage te leveren aan het onderwijs. Bertjan Hubers: “Ten eerste zijn bedrijven vaak innovatief bezig met dingen waar het onderwijs iets aan kan hebben. Aan de andere kant gaat het over hun toekomstige werknemers. Daarom gaan wij met elke leverancier het gesprek aan over wat we voor elkaar kunnen betekenen.”

Heijmans werkt daar enthousiast aan mee. Het bedrijf bemoeit zich inhoudelijk met het ontwikkelen van het curriculum. Enerzijds door advies te geven en anderzijds door mee te werken aan de ontwikkeling van een toolbox. Dat is een stukje lesmateriaal, waarmee leerlingen met behulp van sensoren zelf kunnen meten aan de luchtkwaliteit in de lokalen. Zo kunnen ze zien wat er gebeurt als er een raam of deur open gaat. Ook kunnen ze lokalen in scholen waar wel een ventilatiesysteem hangt vergelijken met lokalen in scholen waar dat niet zo is.


Impressie praktijkervaring

Gerelateerde items